Ymgynghoriad yr Hydref 2023
Rhwng 19 a 20 Hydref, cyfarfu ein Bwrdd Seinio ar gyfer eu hymgynghoriad hybrid cyntaf, gyda nifer o aelodau’n cyfarfod wyneb yn wyneb yng Nghaerdydd ac eraill yn ymuno’n rhithwir trwy Zoom.
Beth gafodd ei drafod?
Ar y diwrnod cyntaf, gwnaeth cynrychiolwyr y Bwrdd Seinio, Clare a Guy roi cyflwyniad rhyngweithiol ar y datblygiadau diweddaraf ar y lefel hon, ochr yn ochr â diweddariadau rhaglen allweddol.
Yna ymgynghorwyd ag aelodau’r Bwrdd Seinio ar y pynciau canlynol:
- Y defnydd arfaethedig o ddilyniannu genom cyfan ar gyfer cleifion ag anhwylderau iechyd meddwl
- Datblygu Strategaeth Ymchwil Genomeg Cymru
Ymgynghoriad 1: Y defnydd arfaethedig o ddilyniannu genom cyfan (WGS) ar gyfer cleifion ag anhwylderau iechyd meddwl
Arweinydd Sesiwn | Donna Duffin (Gwasanaeth Genomeg Meddygol Cymru Gyfan)
Amlinellwyd cynigion ar gyfer astudiaeth ymchwil i gynnal WGS mewn cleifion ag anhwylderau iechyd meddwl, megis sgitsoffrenia. Rhoddodd yr Aelodau’r atebion a ganlyn i’r pedwar cwestiwn hyn:
- A ydych chi’n teimlo bod unrhyw gwestiynau ychwanegol/amgen y dylid eu gofyn / ymchwilio iddynt?
Teimlai’r Aelodau y dylid ystyried y canlynol:
- Effaith y profion/ymchwil hwn ar aelodau’r teulu ehangach
- Effaith sbardunau amgylcheddol ar gyflyrau iechyd meddwl rhagdueddol yn enetig
- Effaith cymryd rhan yn yr astudiaeth ar fywyd yr unigolyn o ran cael gwaith a mynediad i yswiriant iechyd neu forgais
- Dylai’r data a gesglir o’r astudiaeth fod yn ddiogel a dim ond gyda’r caniatâd a’r cydsyniad cywir yn eu lle y dylid cael mynediad ato.
- Mae’n bwysig ystyried pa mor gynrychioliadol o ddemograffeg yw maint sampl bach o 200.
- Pa bryderon sydd gennych am oblygiadau’r cynnig i gleifion y GIG yn y dyfodol?
- Gallai’r risg gynyddol a gyflwynir o ganlyniad i fod yn rhagdueddol o gael cyflwr fod yn drallodus i’r claf a’r teulu oherwydd y stigma sy’n gysylltiedig â chyflyrau iechyd meddwl.
- Sicrhau bod yr holl gyfranogwyr yn cael eu cefnogi’n briodol naill ai wyneb yn wyneb neu ar-lein.
- Mae angen canllawiau clir ar rannu data i fynd i’r afael â phryderon ynghylch yr effaith y gallai hyn ei chael ar fynediad cleifion i yswiriant bywyd neu iechyd
- Dylid cael caniatâd gwybodus fel mater o drefn drwy gydol y broses wrth i bethau symud ymlaen a newid ar gyfer pob cyfranogwr.
- Rhaid inni sicrhau bod unrhyw ddulliau a fabwysiedir yn cael eu teilwra i weddu i bob cyfranogwr yn unigol.
- Mae angen gwella cyfathrebu, yn enwedig wrth aros am ganlyniadau, er mwyn helpu i leddfu rhai o’r pryderon
O ran yr effaith ar y GIG ehangach, codwyd y pryderon a ganlyn gennych:
- Mae angen inni fod yn glir ynghylch sut a pham y byddai data o’r fath o’r astudiaeth yn cael ei rannu ag endidau masnachol
- Unwaith y daw’r cyhoedd yn ymwybodol bod profi/sgrinio ar gyfer y cyflyrau hyn yn opsiwn, gallai arwain at gynnydd yn nifer y bobl sy’n gofyn i’w meddygon teulu am brofion drwy’r GIG.
- Gallai endidau masnachol ddechrau cynnig profion sgrinio uniongyrchol i ddefnyddwyr ar gyfer y cyflyrau hyn; efallai na fydd gan y rhain yr un lefel o gwnsela a allai roi pwysau ar y GIG i gefnogi.
- Sut fyddech chi’n teimlo pe dywedwyd wrthych eich bod mewn mwy o berygl o gael sgitsoffrenia? A fyddai’n effeithio ar eich dewisiadau/a fyddai’n ddefnyddiol gwybod ym mha gategori risg yr ydych?
- Ni fyddai rhai aelodau eisiau gwybod gan y byddent wedi eu cythryblu gan y canfyddiadau, tra byddai eraill eisiau gwybod a allent wneud rhywbeth i liniaru/oedi ar gychwyn.
- Byddai’n hanfodol darparu dolenni i adnoddau digidol a grwpiau cymorth lleol i gefnogi’r
- cyfranogwr yn dilyn diagnosis
- Roeddech yn teimlo bod angen gwneud mwy i wneud profion genetig yn fwy hygyrch a normal.
- Ym mha ffyrdd y gallwn wella cydraddoldeb, amrywiaeth a chynhwysiant ar gyfer y cynnig hwn?
- Dylai pob deunydd addysgol sy’n ymwneud â’r astudiaeth hon ystyried arddulliau dysgu unigryw
- Ystyried beth allwn ni ei wneud i gysylltu â chymunedau anoddach eu cyrraedd; gallai hyn gynnwys estyn allan drwy Llais, Aelodau’r Bwrdd Seinio gyda chysylltiadau â chymunedau amrywiol, digwyddiadau ymgysylltu fel Caffis Genomeg, Llysgenhadon Young Minds ac elusennau (fel Ymddiriedolaeth Trussell, Sefydliad Allen Lane, ac ati).
Ymgynghoriad 2: Strategaeth Ymchwil Genomeg i Gymru
Arweinwyr Sesiynau | Saskia Hagenaars a Lexy Smith (IQVIA)
Disgrifiwyd y gwaith ymgynghorol sy’n cael ei wneud gan IQVIA i ddatblygu Strategaeth Ymchwil Genomeg i Gymru ac yna rhannwyd aelodau’r Bwrdd Seinio yn bedwar grŵp i ateb y cwestiynau canlynol:
Grŵp 1 A ddylai rhai meysydd ymchwil genomeg gael eu blaenoriaethu dros eraill, o ran cyllid neu ddyrannu adnoddau, a pham?
- Mae’n bwysig blaenoriaethu’r meysydd hynny a fyddai’n cael yr effaith fwyaf, er enghraifft meysydd penodol o oncoleg.
- Mae’n bwysig cynnal dadansoddiad GAP trylwyr i weld pa ymchwil genomeg sydd eisoes yn digwydd i nodi’r hyn sydd ar goll
- Dim ond trwy rannu gwybodaeth y byddai’n haws dosbarthu cyllid; byddai angen inni ddatblygu mecanweithiau i hwyluso rhannu gwybodaeth
- Pwysigrwydd partneriaethau strategol, megis cydweithio â chwmnïau ffarmacoleg
Grŵp 2: A ydych yn cytuno â’r argymhellion a pham?
- Cytunodd yr Aelodau â’r holl argymhellion, ar yr amod eu bod yn cael eu cyfleu mewn ffordd hygyrch
- Ni ddylai rhoi caniatâd gael ei ystyried yn ddigwyddiad un-amser ‘am oes’ ond dylid ei ailystyried yn rheolaidd wrth i gyd-destunau newid, gyda’r opsiwn i dynnu’n ôl yn glir o’r cychwyn cyntaf.
- Ni fyddai agwedd ‘safonol’ at gydsyniad yn gweithio os ydym am gael caniatâd gwybodus
- Mynegodd yr aelodau bryderon ynghylch gallu unigolyn i ddeall yr holl oblygiadau, a bod angen cyfleu’r rhain yn glir. Dylai hyn gynnwys beth sy’n digwydd i ddata sydd eisoes yn cael ei ddefnyddio pe bai caniatâd yn cael ei dynnu’n ôl yn ddiweddarach
Grŵp 3: Beth yw’r cwestiynau pwysig i’w gofyn i’r cyhoedd wrth ddatblygu model caniatâd, yn enwedig o ran gweithredu?
- Angen sefydlu canfyddiad y cyhoedd o ganiatâd; mae barn amrywiol ar y gwahaniaeth rhwng caniatâd a chaniatâd gwybodus
- Pwysleisiwyd pwysigrwydd ymgysylltu â’r cyhoedd wrth ddatblygu ffurflenni caniatâd
- Dylid cyflwyno gwybodaeth mewn amrywiaeth o ffyrdd i hwyluso dealltwriaeth
- Mae’n bwysig nodi o’r cychwyn cyntaf rai agweddau allweddol yn dilyn y broses gydsynio e.e. Pwy sy’n berchen ar fy nata a/neu samplau? Beth yw’r rhagdybiaethau y byddwch yn gweithio ohonynt os rhoddir caniatâd? Pa mor hir fydd fy nghaniatâd yn para cyn y bydd angen i mi gael fy nghydsynio eto?
- Mae angen strategaeth i ddiffinio’r hyn a olygwn wrth dermau allweddol ac amlinellu cwmpas yr hyn y rhoddir caniatâd iddo, gan sicrhau bod cydraddoldeb ac amrywiaeth yn cael eu cydnabod yn briodol.
- Dylem anelu at chwalu rhwystrau daearyddol gyda dosbarthiad teg o wybodaeth.
- Mae angen inni ystyried y ffordd orau o gyflwyno effaith unrhyw gynigion i wella llwybrau cleifion; gan bwysleisio bod angen atal oedi neu leihau amseroedd aros
- Mae angen inni fynd i’r afael ag unrhyw faterion a all godi rhwng Cymru a Lloegr, yn ogystal ag unrhyw anghydraddoldebau iechyd a all fodoli mewn gwahanol fyrddau iechyd yng Nghymru
- Mae angen inni ystyried effaith ddiwylliannol yr hyn yr ydym yn gofyn am gydsyniad ar ei gyfer
- O ganlyniad i’r gwahaniaethau diwylliannol hyn, bu ichi rybuddio yn erbyn mabwysiadu model caniatâd ‘tybiedig’
- Mae angen inni ddarparu ar gyfer gwahanol lefelau o gydsyniad oherwydd gallai rhai unigolion fod yn fodlon cydsynio i ran o gynnig, ond nid i’r cyfan
- Gwnaethoch grynhoi’r pwyntiau hyn trwy awgrymu y gellid gofyn y cwestiynau canlynol mewn unrhyw fodel caniatâd a weithredwyd: Pwy fydd yn gallu cyrchu fy samplau/data a beth maen nhw’n mynd i’w wneud â nhw? Am ba hyd y byddant yn cael eu cadw a Beth fydd yn digwydd iddynt ar ôl fy marwolaeth? A fyddaf yn cael cwnsela am y canlyniadau a gaf?
Grŵp 4: Sut y dylid ymgynghori â’r cyhoedd ar strategaeth wrth symud ymlaen, yn enwedig o ran cyfleu allbynnau a llwyddiannau ymchwil?
- Teimlai’r aelodau y dylid ymgynghori â grwpiau eiriolaeth a chymorth cleifion, grwpiau a sefydliadau cymunedol, ysgolion a phrifysgolion ac y dylid integreiddio deunydd i adnoddau presennol, megis clinigau SWAN.
- Dylid cyfleu unrhyw wybodaeth mewn amrywiaeth o fformatau gwahanol gan gynnwys ar-lein, sain weledol, mewn mannau cyhoeddus i gyrraedd y rhai sydd wedi’u hallgáu’n ddigidol, gydag opsiynau hawdd eu darllen ar gael, yn iaith gyntaf y claf lle bo modd.
- Mae angen i ddisgwyliadau ynghylch cymryd rhan mewn astudiaeth fod yn glir, gan gynnwys gwybodaeth am hunanatgyfeirio, gwasanaethau presennol a lefel ymrwymiad.